Veranderingen Oosterschelde lijken onomkeerbaar: 'Omslagpunt in ecosysteem'

COLIJNSPLAAT - De Zeeuwse wateren roeren zich. De vis- en schelpdierstand in de Oosterschelde gaat achteruit en tegelijk er komen nieuwe soorten voor in de plaats - zoals kleine haaisoorten. Ook de van oorsprong zuidelijke sepia-inktvis doet het goed in Zeeuwse wateren - constateren de vissers. Aan Inez Flameling, marinebioloog uit Colijnsplaat en lid van de Provinciale Staten voor PvdA-GroenLinks, de vraag: wat is er aan de hand met onze watersystemen?

Inez Flameling, de veranderingen in de Oosterschelde lijken niet van de ene op de andere dag te zijn ontstaan. Hoe is dit proces verlopen en waarom wordt het nu zo zichtbaar?

"Wat we nu zien, is eigenlijk het resultaat van jarenlange drukfactoren, zoals het opwarmende klimaat, een gebrek aan voedsel en ook vervuiling door pesticiden en zware metalen die in het water en het slib terechtkomen. Deze factoren kunnen samen leiden tot een omslagpunt in het ecosysteem, waarna de situatie snel kan verslechteren, zoals bij een mens met langdurige vage klachten die plotseling ernstig ziek wordt."

Er wordt momenteel onderzoek gedaan naar de situatie in de Oosterschelde. Zijn veranderingen, zoals het verdwijnen van vissoorten als ansjovis, nog omkeerbaar?

"Sommige vissoorten zijn waarschijnlijk voorgoed verdwenen. Dit heeft deels te maken met de snelle opwarming van het zeewater, wat een grote impact heeft op soorten die afhankelijk zijn van specifieke omstandigheden, zoals voldoende zuurstof. Vooral snel zwemmende vissen, zoals makreel, kunnen besluiten om kouder water op te zoeken. Dit proces is moeilijk terug te draaien, tenzij we wereldwijd snel actie ondernemen tegen klimaatverandering."

De ansjovis, die nog vijf jaar geleden in grote hoeveelheden werd gevangen, is van het één op het andere moment verdwenen uit Zeeland. Hoe verklaar je deze snelle verandering?

"Ansjovis heeft een korte levenscyclus, en het kan goed zijn dat verstoringen in de voortplanting, mogelijk veroorzaakt door opwarming, hebben geleid tot het uitblijven van nieuwe generaties. De afgelopen vijf jaar hebben we een versnelling gezien in de opwarming, wat een kantelpunt heeft bereikt voor sommige populaties.

Er wordt ook wel gesproken over de invloed van windmolens, die mogelijk trillingen of verstoring veroorzaken. Is dat een serieuze factor in de Oosterschelde?

"In de Oosterschelde zelf staan geen windmolens, alleen langs de dijken. Voor de Noordzee zijn windparken inderdaad een factor, maar onderzoek naar de Belgische windparken toont aan dat ze overwegend positieve effecten hebben op het bodemleven, juist omdat er geen bodemberoerende visserij plaatsvindt in die gebieden. Ik denk daarom niet dat windmolens een negatieve impact hebben op de Oosterschelde."

Met de mosselproductie in de Oosterschelde gaat het slecht, maar de oesters doen het juist goed. Hoe kan het dat er zo’n groot verschil is tussen de mossel- en oesterpopulaties?

"Het zijn verschillende soorten, dus het zou kunnen dat oesters minder gevoelig zijn voor de opwarming of dat er een parasiet is die de mosselen aantast en de oesters niet. Zelfs binnen de oestersoorten zie je verschillen; de platte oester wordt bijvoorbeeld door een parasiet aangetast, terwijl de Japanse oester er geen last van heeft."

De Japanse oester is een exoot die inmiddels de platte Zeeuwse oester heeft verdrongen. Zie je deze introductie van relatief nieuwe soorten als een bedreiging of juist als een kans?

"Exoten hoeven niet altijd een probleem te zijn. De Japanse oester is commercieel interessant en er zijn ook andere exoten, zoals scheermessen, die nu worden geoogst en gegeten. Toch is ongeveer 70 tot 80 procent van de soorten in de Oosterschelde tegenwoordig exoten, wat laat zien hoe sterk het systeem is veranderd. Terugdraaien is niet mogelijk, maar in sommige gevallen bieden deze soorten ook nieuwe kansen.

In de jaren '50, '60 en '70 van de vorige eeuw is met de Deltawerken het watersysteem van Zeeland volledig gereguleerd. In hoeverre is een watersysteem eigenlijk maakbaar, of grijpt de natuur uiteindelijk toch weer in?

"We dachten destijds dat we het water volledig konden beheersen, maar elk bekken dat door de Deltawerken is ontstaan, heeft nu zijn eigen problemen. In de Grevelingen is er bijvoorbeeld te weinig uitwisseling van water, wat leidt tot zuurstofloze bodems, terwijl in de Oosterschelde de platen afkalven omdat de stroomsnelheid te laag is. Het besef groeit dat we het systeem beter natuurlijker kunnen houden en dat volledige beheersing niet haalbaar is."

Het Volkerak-Zoommeer is een zoetwaterbekken dat voor de landbouw van groot belang is. Met de stijgende zeespiegel komt ook zoutwater steeds verder Zeeland binnen. Is het Volkerak-Zoommeer op lange termijn houdbaar als zoetwaterbassin?

"Dat is moeilijk te zeggen. Het verzilten van zo’n bekken heeft grote consequenties voor de landbouw, en dat maakt het een complexe en dure kwestie. Ik verwacht dan ook niet dat hier snel grote veranderingen in zullen komen. Toch zie ik wel mogelijkheden in het herstellen van verbindingen tussen wateren, zodat er meer natuurlijke overgangen komen tussen zoet en zout water."

Denk je dat een hernieuwde overgang tussen zoet en zout water een kans biedt voor het herstel van soorten zoals ansjovis?

"Dat zou kunnen, hoewel ik denk dat ansjovis vooral door de opwarming van het water naar noordelijker wateren is vertrokken. Voor andere soorten, zoals zeegras, zou het herstellen van brakke milieus zeker kansen bieden. Zeegrasvelden waren vroeger volop aanwezig in Zeeland en speelden een belangrijke rol in het ecosysteem. Het herstel hiervan zou positief zijn voor zowel de natuur als de kustbescherming."

Met alle veranderingen die gaande én op komst zijn, hoe zie je de toekomst van de visserij in Zeeland?

"Bepaalde vormen van visserij zullen blijven bestaan, maar we moeten ons aanpassen aan nieuwe soorten en uitdagingen zoals de verzuring van het water, die vooral kalkvormende dieren zoals schelpdieren raakt. Er wordt in andere landen al geëxperimenteerd met het kweken van schelpdierenlarven op land, en het zou goed zijn om te kijken wat we daarvan kunnen leren."

Er wordt al internationaal samengewerkt in de schaal- en schelpdiersector. Denk je dat dit bijdraagt aan robuuste oplossingen voor klimaatverandering?

"Zeker. De schelpdiersector in Zeeland is erg innovatief en werkt al samen met partners in de Verenigde Staten en Frankrijk. Dit soort samenwerking is belangrijk om oplossingen te vinden voor bijvoorbeeld kusterosie en de verzuring van het water."

Tot slot, de PFAS-vervuiling. Hoe ernstig is dit voor de Zeeuwse wateren?

"PFAS, een verzamelbegrip voor schadelijke en moeilijk afbreekbare chemische stoffen, is een groot probleem, vooral in de Westerschelde waar we nu niet meer mogen vissen of zeegroenten oogsten. Het is belangrijk dat er een Europees verbod komt op PFAS, en ik hoop dat er niet te veel uitzonderingen worden gemaakt. PFAS is een lastig afbreekbare stof en komt via allerlei wegen in ons water terecht, wat grote gevolgen heeft voor de natuur en onze voedselvoorziening."